3 . سرمد : ساحت وجود واجب تعالى وصفات أو . امّا از آنجا كه اين سه عالم در طول يكديگرند وهر يك بر مرتبهء دون خود احاطه واشراف دارد ، لذا بايد زمان ، دهر وسرمد را به عنوان روابط ونسب ميان موجودات تعريف كرد . بنا بر اين : 1 . زمان : يعنى نسبت متغيّر با متغيّر . 2 . دهر : يعنى نسبت ثابت ( موجودات مجرّد ) با متغيّر ( موجودات مادّى ) . 3 . سرمد : يعنى نسبت ثابت ( ذات واجب الوجود ) با ثابت ( أسماء وصفات الهى ) . « 1 » بدين‌سان همان گونه كه هر يك از مادّيات در حدّى از حدود سلسلهء عرضيهء زمان موجود نبوده وبعد در حدّى ديگر موجود شده ودر نتيجة مسبوق به عدم واقعي زماني مىباشند ، در سلسلهء طولى سرمد ، دهر وزمان نيز موجودات در هر مرتبه ، مسبوق به عدم واقعي در مرتبهء بالاتر مىباشند - نه برعكس - يعنى موجودات زمانمند مسبوق به عدم واقعي سرمدي مىباشند . بنا بر اين گر چه مادّيات آغاز زماني ندارند ، امّا از يك آغاز فرا زماني - موسوم به دهر - برخوردارند . به ديگر سخن : هر چند عالم مادّيات - آن گونه كه حكما معتقدند - قديم زماني است ، امّا حادث دهري نيز هست . بدين ترتيب دو نوع حدوث دهري وسرمدي به أنواع حدوث ، ودو قسم تقدّم دهري وسرمدي به اقسام تقدّم افزوده شد . ميرداماد در تقويم الإيمان براي اثبات اينكه حدوث دهري از لوازم ماهيات جايزات است ، برهاني را اقامه مىكند كه در هيچ يك از آثارش بدان اشاره نكرده است :

--> ( 1 ) . شيخ در التعليقات ص 43 ، چنين مىگويد : « نسبة الأبديات إلى الأبديات تسمّى السرمد ، ونسبة الأبديات إلى الزمان هو الدهر . »